Azalan heyvan sayı, artan ət istehsalı: aqrar sektorda işlər yaman “fırıxdı”
Müşavirənin diqqət çəkən məqamlardan biri kənd təsərrüfatı naziri Məcnun Məmmədovun çıxışı oldu. Nazir son illər heyvanların sayında azalma olduğunu etiraf etsə də, bunu “ət istehsalının və istehlakının artması” ilə balanslaşdırmağa çalışdı. Onun sözlərinə görə, heyvan sayı azalır, amma ət istehsalı artır və artan istehlak səbəbindən idxal genişlənir.
İlk baxışda texniki izah kimi görünən bu yanaşma əslində aqrar sektordakı struktur problemlərin üzərini örtməyə hesablanmış ritorikanı xatırladır. Çünki əsas sual dəyişmir: əgər heyvanların sayı azalırsa, yerli istehsal hansı baza hesabına artır? Əgər artırsa, niyə idxaldan asılılıq ildən-ilə dərinləşir?
Rəsmi statistika göstərir ki, problem epizodik deyil, sistemlidir. Azərbaycanın Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatlarına görə, son illərdə ölkədə həm iribuynuzlu, həm də xırdabuynuzlu heyvanların sayı nəzərəçarpacaq şəkildə azalıb.
2021–2025-ci illər arasında:
iribuynuzlu heyvanların sayı təxminən 2,65 milyondan 2,45 milyon başa qədər geriləyib;
xırdabuynuzlu heyvanların sayı isə 8 milyon başdan çox olduğu halda 6,8–6,9 milyon baş civarına düşüb.
Bu, təkcə statistik azalma deyil. Bu, kənd yerlərində heyvandarlığın iqtisadi cəhətdən rentabelli olmamasının göstəricisidir. Yem bahalaşır, otlaq sahələri azalır, subsidiya mexanizmləri səmərə vermir, kiçik fermer isə bazarda iri idxalçılarla rəqabət apara bilmir.
Maraqlıdır ki, daxili istehsalın zəiflədiyi dövrdə ölkəyə diri heyvan idxalı artır. Mütəxəssislərin və bazar iştirakçılarının hesablamalarına görə, Azərbaycan hər il on minlərlə baş iribuynuzlu və yüz minlərlə baş qoyun-keçi idxal edir. Bu heyvanlar ölkədə kəsildikdən sonra statistikalarda “yerli istehsal” kimi qeydə alınır. Nəticədə rəqəmlər kağız üzərində optimist görünür, amma reallıq dəyişmir — bazarda ətin qiyməti artır, istehlakçı isə daha az məhsul ala bilir.
Ət idxalı da artım tendensiyası göstərir. Son illər Azərbaycan orta hesabla:
40–45 min ton qırmızı ət,
25–30 min ton quş əti və hissələri,
əlavə olaraq müxtəlif həcmdə balıq və dəniz məhsulları idxal edir.
Bu isə ölkənin ərzaq təhlükəsizliyi ilə bağlı ciddi suallar doğurur. Aqrar potensialı böyük olan bir ölkənin əsas protein məhsulları üzrə idxaldan bu qədər asılı qalması təbii ki, normal sayılmır.
Nazirin “artan istehlak” arqumenti də mübahisəlidir. Müqayisəli statistika göstərir ki, Azərbaycanda adambaşına düşən illik ət istehlakı bir çox qonşu və Avropa ölkələrindən aşağıdır. Müxtəlif beynəlxalq statistik bazalara əsasən:
Avropa İttifaqında orta illik göstərici 75–85 kiloqram,
Ermənistanda təxminən 60 kiloqramdan çox,
Gürcüstanda 45 kiloqram ətrafında,
Azərbaycanda isə 42–43 kiloqram civarındadır.
Başqa sözlə, Azərbaycanda “həddindən artıq istehlak partlayışı”ndan danışmaq çətindir. Əksinə, real gəlirlərin zəiflədiyi, ərzaq inflyasiyasının yüksəldiyi şəraitdə əhalinin əhəmiyyətli hissəsi üçün ət artıq gündəlik məhsul olmaqdan çıxmağa başlayır.
Ən maraqlı müqayisələrdən biri də Gürcüstan nümunəsidir. Ərazisi və kənd təsərrüfatı imkanları baxımından Azərbaycandan xeyli kiçik olan Gürcüstan həm diri heyvan ixrac edir, həm də müxtəlif ölkələrə ət məhsulları sata bilir. Azərbaycanda isə zəngin otlaq fonduna, geniş kənd təsərrüfatı zonalarına baxmayaraq, idxaldan asılılıq azalmaq əvəzinə dərinləşir.
Bu mənzərə bir daha göstərir ki, problem təkcə iqlimdə və ya bazarda deyil. Problem idarəetmədə, planlaşdırmada və aqrar siyasətin effektivliyindədir. İllərdir kənd təsərrüfatı üçün milyardlarla manat subsidiya ayrılır, müxtəlif dövlət proqramları qəbul edilir, amma nəticədə kənd boşalır, fermer azalır, heyvan sayı geriləyir, bazarda isə qiymətlər bahalaşır.
Müşavirənin əsas əhəmiyyəti də məhz bundadır: hakimiyyət artıq problemin mövcudluğunu açıq şəkildə etiraf edir. Amma real dönüş üçün statistik manipulyasiyalara yox, struktur islahatlarına ehtiyac var.
AFN.az Araşdırma qrupu
