Azərbaycan uzun illərdir qeyri-neft sektorunun inkişafı üçün pambıqçılığı strateji sahələrdən biri elan edib. Dövlət bu sahəyə böyük subsidiyalar ayırır, fermerləri pambıq əkməyə həvəsləndirir və emal müəssisələrinin fəaliyyətini dəstəkləyir. Məqsəd kənd yerlərində məşğulluğu artırmaq, ixracı genişləndirmək və ölkəyə əlavə valyuta qazandırmaqdır.
Ancaq Beyləqan rayonunda fəaliyyət göstərən pambıq istehsalı və emalı müəssisəsi ilə bağlı fermerlərin səsləndirdiyi iddialar göstərir ki, sahədə ciddi problemlər mövcuddur. Əgər bu iddialar doğrudursa, pambıqçılığın inkişafına ən böyük zərbəni bazar deyil, məhz sistemin içində yaranmış qeyri-şəffaf münasibətlər vurur.
Pambıq sahədən yığıldıqdan sonra zavoda təhvil verilənədək müəyyən qədər təbii itki yaranır. Yarpaqların ayrılması, xırda zibillərin təmizlənməsi, nəmliyin dəyişməsi və daşınma zamanı baş verən itkilər səbəbindən dünya təcrübəsində bu göstərici adətən 2–4 faiz arasında qəbul edilir. Hətta, 5 faizdən artıq itki artıq araşdırılması vacib hesab olunur. Lakin Beyləqan fermerləri iddia edirlər ki, onlardan təhvil alınan pambıqdan 21–24 faiz itki çıxılır. Belə bir rəqəm normal texnoloji proseslə izah edilə bilməz və ciddi suallar yaradır.
Fermerlərin ən ağır ittihamı isə bununla bitmir. Onların sözlərinə görə, “itki” adı ilə çıxılan pambıq sonradan yenidən onların öz adına sənədləşdirilir. Pul fermerin bank kartına köçürülür, daha sonra həmin vəsait onlardan nağd şəkildə geri tələb olunur. Fermerlər bildirirlər ki, bu pulu qaytarmasalar, növbəti dəfə məhsulları qəbul edilməyə, hesablaşmaları gecikdirilməyə və ya müxtəlif problemlərlə üzləşməyə məcbur ediləcəklərindən ehtiyat edirlər. Bu iddialar müstəqil şəkildə təsdiqlənməyib və aidiyyəti qurumlar tərəfindən araşdırılmalıdır. Ancaq belə iddiaların çoxsaylı fermerlər tərəfindən səsləndirilməsi özü-özlüyündə narahatlıq doğurur.
Fermerlərin dediyinə görə, problemlər yalnız məhsulun qəbulunda yaşanmır. Onlar bildirirlər ki, toxum, gübrə, pestisid və digər kənd təsərrüfatı vasitələri bazar qiymətindən iki dəfə baha satılır. Aqrotexniki xidmətlər, traktor və digər texnikaların xidmət haqları da alternativ bazarla müqayisədə daha yüksək olur. Nəticədə fermer həm istehsal zamanı artıq xərc çəkir, həm məhsulu təhvil verəndə itki ilə üzləşir, həm də ilin sonunda qazanc əldə edə bilmir.
Əslində pambıqçılığın əsas məqsədi fermeri varlandırmaq, kənd yerlərində gəlirləri artırmaq və ölkəyə ixrac gəliri qazandırmaq olmalıdır. Fermer qazanc əldə etmirsə, növbəti il pambıq əkmək istəmir. Bu isə əkin sahələrinin azalmasına, zavodların xammal çatışmazlığına və bütövlükdə pambıqçılığın geriləməsinə səbəb olur. Beləliklə, zərər təkcə fermerə deyil, dövlətin qeyri-neft sektoruna yönəltdiyi siyasətə də dəyir.
Dünyanın inkişaf etmiş pambıq istehsalçısı olan ölkələrdə məhsulun çəkilməsi və keyfiyyətinin müəyyən edilməsi şəffaf qaydada həyata keçirilir. Elektron tərəzilərdən istifadə olunur, fermer nəticələrlə razılaşmadıqda müstəqil ekspertiza tələb edə bilir və bazarda alternativ alıcılar fəaliyyət göstərir. Şəffaflıq həm fermeri, həm də emal müəssisəsini qoruyur.
Azərbaycan pambıqçılığının gələcəyi yalnız dövlət subsidiyalarından asılı deyil. Ən vacib məsələ fermerlə emal müəssisəsi arasında etimadın qorunmasıdır. Əgər məhsulun qəbulu, hesablanması, qiymətləndirilməsi və ödəniş sistemi şəffaf olmazsa, fermer pambıqçılıqdan uzaqlaşacaq. Bu isə ölkənin qeyri-neft sektorunun inkişafına ciddi zərbə vuracaq.
Beyləqan fermerlərinin səsləndirdiyi iddialar aidiyyəti dövlət qurumları tərəfindən hərtərəfli araşdırılmalı, məhsulun qəbul prosesi tam şəffaflaşdırılmalı, təbii itki normaları açıq elan edilməli və fermerlərin hüquqlarının qorunmasına real təminat yaradılmalıdır. Çünki pambıqçılığı məhv edən amil nə iqlimdir, nə də dünya bazarındakı qiymətlər. Ən böyük təhlükə fermerin sistemə olan inamını itirməsidir.
Akif NƏSİRLİ
Baki Xeber
