1555-ci ildə Sürixdə nəşr olunmuş “Mithridates” (Mitridat: Həm qədim, həm də bu gün bütün dünyada müxtəlif xalqlar arasında istifadə olunan dillərin fərqləri haqqında) əsərinin müəllifi Konrad Gesnerdir.
Gesner bu kitabda dünyada mövcud olan 130-a yaxın dili müqayisəli şəkildə təhlil etmişdir. O, dillərin qohumluğunu və fərqlərini elmi şəkildə araşdıran ilk alimlərdən biridir.
(Kitabı PDF forması: https://archive.org/details/mithridatesdedif00gess?hl=en-US)
Şimali Azərbaycan əhalisindən bəhs edərkən o, “albani” terminindən istifadə edir. Azərbaycanlıları Xəzər dənizinin sahilində, Qafqaz dağlarının ətəklərində yaşayan döyüşkən və qədim bir xalq kimi təsvir edir.
“Xəzər sahilində yaşayan xalqlar çox qədimdir və onların tarixi qədim dünya imperiyaları ilə bağlıdır. Bu dənizin qərbində yaşayanlar həm ticarət, həm də müharibə sayəsində bütün regiona öz dillərini yayıblar”, – müəllif qeyd edir.
O, Azərbaycanı Xəzər dənizindən başlayaraq Anadoluya qədər uzanan qədim bir coğrafiya kimi təqdim edir.
Müəllif yazır: “Bura qədim Albaniyanın yerləşdiyi torpaqlarıdır və bu gün orada yaşayan əhali türk dilində danışır. Albaniya coğrafiyası türklərin və onların dilinin mütləq hakimiyyəti altındadır”.
Gesner o dövrdə Səfəvi imperiyasında yaşayan türkləri çox vaxt “tartari” adlandırır. O qeyd edir ki, bu xalq çox cəsurdur və onların dili bütün Şərqdə başa düşülür.
Gesner kitabın “Türk dili” (Turchica Lingua) bölməsində vurğulayır ki, türk dili sadəcə bir xalqın dili deyil, o dövrdə Dunay çayından tutmuş Hindistana qədər çox geniş bir coğrafiyada istifadə olunan “imperiya dili”dir.
Müəllif Azərbaycanı mədəniyyət ixrac edən bir mərkəz kimi qeyd edir. O, Osmanlı türkcəsi ilə Səfəvi ərazisindəki türkcəni müqayisə edərkən, bəzi mənbələrə istinadən Azərbaycan türkcəsinin “daha xalis” olduğunu və daha az yad təsirə məruz qaldığını yazır.
Kitabda “Armenia” sözü daha çox coğrafi bir termin kimi işlədilir. Gesner vurğulayır ki, bu coğrafiyada yaşayan xalqların əksəriyyəti türkcə danışır.
Gesner burda yaşayan azsaylı ermənilərin öz dillərini itirərək türk dilinə keçməsini geniş şəkildə izah edir. Əgər bir xalq bir ərazinin qədim və köklü sahibi olsaydı, o öz dilini bu qədər asanlıqla itirməzdi.
Bu kitab saxta erməni tarixçilərinin “biz həmişə bu torpaqlarda öz dilimizdə danışan böyük bir dövlət olmuşuq” iddiasını XVI əsrə aid bir avropalı alimin qələmi ilə yerlə yeksan edir. Erməniləri isə bu ərazilərdə sonradan “yaşayan” bir qrup kimi təqdim edir.
“Ermənilər xristian olsalar da, öz dillərini anlamadıqları üçün duaları türk dilində (Turchice) oxuyurlar. Erməni uşaqları doğulandan türk dilində danışırlar”, – yazan müəllif onların regionda azsaylı bir qrup olduğunu bir daha təsdiq edir. O yazır ki, ermənilər harada yaşayırlarsa, oranın ən güclü dilini mənimsəyirlər.
Onun təsvirində Azərbaycan xalqı “təsirə məruz qalan” deyil, “təsir edən” tərəfdir.
